Historia

Historia Katedry i Kliniki Medycyny Paliatywnej i Hospicjum Palium Szpitala Klinicznego Przemienienia Pańskiego Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

Pierwsza w Polsce Klinika Opieki Paliatywnej, Anestezjologii i Intensywnej Terapii Onkologicznej powołana została w 1991 roku przy Katedrze Onkologii Akademii Medycznej im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu.

Dziekani

Profesor Jacek Łuczak, na fotografii na ścianie jako Dziekan Wydziału Lekarskiego(1981-1982)


Początki Kliniki sięgają roku 1987, kiedy powstała przy Klinice Onkologii Poradnia Walki z Bólem wraz z zespołem wyjazdowym, kierowana początkowo przez lek. med. Hannę Gattner. Poradnia zaczęła udzielać porad i konsultacji chorym z zaawansowaną chorobą nowotworową i ich rodzinom oraz wdrażać ciągłą domową opiekę paliatywną w oparciu o zespół składający się z jednego, wolontaryjnie pracującego lekarza anestezjologa Jacka Łuczaka (kierującego zespołem anestezjologów dla potrzeb Kliniki Chemioterapii i oddziałów onkologicznych Chirurgii i Ginekologii) oraz Marii Karalus (pielęgniarki anestezjologicznej), a po kilku miesiącach – dwu pielęgniarek anestezjologicznych. W latach 1987-88 opiekowano się w domach kilkudziesięciu chorymi w różnym wieku, w tym młodocianymi Maciejem i Robertem, którzy umierali w domach w otoczeniu swoich bliskich. Wielu z tych chorych miało zakładane cewniki zewnątrzoponowe na bloku operacyjnym Szpitala Onkologicznego przy ul. Łąkowej, a w domu kontynuowano podawanie morfiny i bupiwikainy tą drogą.

Sprawowanie opieki domowej w latach 1984-86 nad Antoniną Mazur cierpiącą nie tylko z powodu bólu nowotworowego ale duchowego-egzystencjalnego pomogło doc. Jackowi Łuczakowi w zrozumieniu głębi udręk przeżywanych przez zbliżających się do kresu życia chorych, jak również w nawiązaniu kontaktu z księdzem Zbigniewem Pawlakiem, który przez ponad 20 lat był kapelanem hospicyjnym dla naszego zespołu i wykładowcą dla studentów odbywających zajęcia z medycyny paliatywnej.

W tym czasie kierujący zespołem doc J. Łuczak nawiązał również współpracę z zespołem wolontariuszy Hospicjum im św. Jana Kantego. W roku 1988 wraz z dr Grażyną Zengteler z ww. Hospicjum w ramach stypendium WHO odbywał szkolenie w czołowym mediolańskim ośrodku domowej opieki paliatywnej kierowanym przez prof Vittorio Ventafridda ucząc się opieki paliatywnej od pielęgniarek tego zespołu.

Istotne dla dalszego rozwoju działalności było wpisanie poradni walki z bólem, z zaznaczeniem „z zespołem wyjazdowym”, do statutu Szpitala Klinicznego nr 1 im. Pawłowa (obecnie Przemienienia Pańskiego), co posłużyło powołaniu pierwszego w Polsce Zespołu Opieki Paliatywnej na bazie Szpitala Klinicznego nr 1, a skromne środki pozwoliły na częściowe opłacanie pracy lekarzy, pielęgniarek, psychologa, pracownika socjalnego, rehabilitanta oraz transportu. W skład Zespołu Opieki Paliatywnej wchodziła Poradnia Walki z Bólem oraz Zespół Opieki Domowej. Od początku w Zespole Opieki Domowej aktywną postawą wyróżniały się dwie studentki Wydziału Pielęgniarstwa AM w Poznaniu: Wiesława Piotrowska oraz Danuta Pacześny i pracownik socjalny Iwona Wesołowska, która wprowadziła jako pierwsza w Polsce nowatorski program działań w zakresie wparcia dla chorego i jego bliskich korzystających z opieki paliatywnej.

W marcu 1989 roku powstało Towarzystwo Opieki Paliatywnej Uśmierzania Cierpień u osób z chorobą nowotworową im. Aleksandra Lewińskiego i Antoniny Mazur – organizacja charytatywna o zasięgu ogólnopolskim, wspierająca działalność Zespołu Opieki Paliatywnej.

W listopadzie 1990 roku, po czterech latach starań, dzięki życzliwości śp. Profesora Cezarego Ramlau rozumiejącego potrzeby rozwijania opieki paliatywnej, przy dużej pomocy i zaangażowaniu inż. Józefa Zielezińskiego – dyrektora technicznego szpitala, w Katedrze Onkologii w Szpitalu Klinicznym nr 1 przy ul. Łąkowej otwarty został 7-łóżkowy Oddział Opieki Paliatywnej, a w kwietniu 1991 roku Profesor Antoni Pruszewicz JM Rektor AM powołał Klinikę Opieki Paliatywnej, Anestezjologii i Intensywnej Terapii Onkologicznej.

Jacek Łuczak

Prof. dr hab. dr h c Jacek Łuczak podczas rozmowy z zespołem pielęgniarek w siedzibie nowojorskiego hospicjum w Long Island


Kierownikiem Kliniki został prof. Jacek Łuczak, inicjator i pierwszy lekarz Poradni Walki z Bólem z Zespołem Wyjazdowym. Pierwszą oddziałową tego nowatorskiego Oddziału Opieki Paliatywnej została Anna Głowacka, która równocześnie pełniła ważną rolę jako pielęgniarka Hospicjum Domowego dla Dzieci oraz wraz z mgr Wiesławą Piotrowską należą do nielicznych pielęgniarek w Polsce zaangażowanych w szkolenie przeddyplomowe i podyplomowe (zarówno studentów medycyny, jak i lekarzy).

Znaczący wkład we wprowadzanie europejskich standardów w dziedzinie medycyny paliatywnej i działania organizacyjne wniosła dr Małgorzata Okupny, która przenosiła do pracy zespołu doświadczenia wyniesione z kontaktów z wiodącym ośrodkiem opieki paliatywnej Sir Michael Sobell House w Oksfordzie. Szkolenia w tym ośrodku i innych czołowych ośrodkach brytyjskich odbyli również pozostali lekarze Kliniki Opieki Paliatywnej: dr Ewa Bączyk, dr Justyna Bieda, Lidia Gorzelińska, Maciej Kluziak, Wojciech Leppert, Maciej Sopata, zaś dr Aleksandra Kotlińska-Lemieszek odbyła szkolenie w światowym centrum Onkologii w Sloan Memorial Kateering Hospital w Nowym Jorku.

Nieocenione zasługi w rozwijaniu poziomu wielorakich świadczeń udzielanych chorym i ich rodzinom oraz działalności edukacyjnej przed- i podyplomowej mają lekarze, pielęgniarki, pracownicy socjalni i psycholodzy, terapeuta zajęciowy i rehabilitanci, kapelan zespołu oraz wolontariusze.

Od 1991 roku trwały starania o utworzenie w Poznaniu hospicjum stacjonarnego, które byłoby uzupełnieniem dla ciasnego Oddziału Stacjonarnego w Szpitalu przy ul Łąkowej, dysponującego zbyt małą liczbą łóżek dla chorych z terenu Miasta i Województwa.

Budynek przekazany Akademii Medycznej przez Wojewodę Poznańskiego (1994)
W 1994 Wojewoda Poznański przekazał Rektorowi AM niszczejący budynek z 1974 r. w stanie surowym (wartości 5 mld starych złotych)- zdjęcie powyżej, wraz z własnością gruntu, pierwotnie przeznaczony na poradnie specjalistyczne i centralną aptekę dla Dzielnicy Nowe Miasto przy ul. Kurlandzkiej, na adaptację do potrzeb hospicjum. Zespół ekspertów korzystający z rad prof. Jacka Łuczaka po zapoznaniu się z architekturą i strukturą organizacyjną hospicjów brytyjskich (m.in. w Exeter) przystąpił do opracowania programu i projektu.
Budowa Hospicjum Palium
Budowa Hospicjum Palium. W połowie 1996 roku Ministerstwo Zdrowia zaaprobowało program i projekt architektoniczny Hospicjum Palium autorstwa znanego architekta poznańskiego mgr Zbigniewa Pydy i włączyło adaptację budynku do programu inwestycji.
Budynek Hospicjum Palium
W Programie Rozwoju Opieki Paliatywnej i Hospicyjnej (1998) na lata do 2001 Hospicjum Palium ujęto jako Ogólnopolskie Centrum Edukacji i Informacji. W październiku 1997 roku nastąpiło otwarcie pierwszego gotowego fragmentu budynku – Ośrodka Opieki Dziennej im. Joanny Drażby – zmarłej w 24 roku życia poetki, autorki pamiętnika i wierszy „Za parawanem Powiek” oraz Poradni Obrzęku Limfatycznego. Od tego momentu przeniesiono do Hospicjum prowadzenie zajęć z opieki paliatywnej dla studentów medycyny (polskich i wydziału anglojęzycznego).

W latach 1997-2001, ze względu na niedoinwestowanie, z wielkim trudem kontynuowano budowę Hospicjum. Oprócz dodatkowych środków otrzymanych z Ministerstwa Zdrowia, wyposażenia w sprzęt ze środków Banku Światowego wartości około 350 000, znaczne kwoty (około 1 milion złotych – pochodzące z darowizn zebranych od wielu darczyńców, zarówno firm, jak i osób indywidualnych) na zadania inwestycyjne, przeznaczył Poznański Oddział Polskiego Towarzystwa Opieki Paliatywnej.

Nadzieja

"Nadzieja" - obrazek namalowany przez 13-letnią pacjentkę Hospicjum, Natalię Cyrkler


W grudniu 2001 roku w pełni ukończono prace adaptacyjne i wyposażenie budynku. Hospicjum Palium poszerzyło swoją działalność o Stacjonarny Oddział Hospicyjny, a w styczniu 2002 otwarto Poradnię Leczenia Bólu dla pacjentów cierpiących z powodu bólu przewlekłego spowodowanego nie tylko chorobą nowotworową. Otwarto też Hostel dla Dzieci im. Natalii Cyrkler, której testament – głoszenie wśród dzieci i młodzieży szkolnej idei opieki paliatywnej – zespół stara się realizować. Do Hostelu przyjmowane są dzieci i młodociani wraz z ich opiekunami.

W grudniu 2001 r. do budynku Hospicjum przeniesiony został ze szpitala przy ul. Łąkowej Oddział Stacjonarny (7 łóżek), który poszerzono o dodatkowe 8 łóżek oraz Poradnię Opieki Paliatywnej i Leczenia Bólu z Zespołem Opieki Domowej, w ramach którego działa od 1993 roku Zespół Interwencyjny ofiarujący całodobową, przez 7 dni w tygodniu pomoc choremu w domu. Oddano także do użytku salę seminaryjną wraz z wyposażeniem oraz salę biblioteczną. Przeniesiona również została siedziba Kliniki Opieki Paliatywnej, Anestezjologii i Intensywnej Terapii Onkologicznej, która decyzją Senatu AM z dnia 2 grudnia 2002 roku została wyłączona z Katedry Onkologii i przemianowana na samodzielną jednostkę Katedrę i Klinikę Medycyny Paliatywnej, działającą w oparciu o Hospicjum Palium – oddział Szpitala Klinicznego Przemienienia Pańskiego przy Uniwersytecie Medycznym im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu.
W lutym 2006 roku otwarto nową część stacjonarnego oddziału - 9 łóżkowy oddział opieki paliatywnej, w ramach którego działa pododdział leczenia ran przewlekłych i bólu przewlekłego. Uruchomiono także Poradnię Leczenia Ran Przewlekłych i poszerzono zakres świadczeń Poradni Leczenia Bólu w oparciu o nowy sprzęt, zakupiony ze środków Ministerstwa Zdrowia oraz PTOP Oddział w Poznaniu.

W Hospicjum działa również Międzynarodowy Ośrodek Edukacji i Informacji Hospicjum Palium – Palliative Care Resource & Training Center – finansowany przez Open Society Institute (OSI) w Nowym Jorku, szkolący personel medyczny i pracowników przygotowywanych do pracy w ośrodkach opieki paliatywnej/hospicyjnej z kilkunastu krajów Europy Środkowo-Wschodniej i Azji Środkowej.

Hospicjum Palium jest również siedzibą Oddziału Poznańskiego Polskiego Towarzystwa Opieki Paliatywnej oraz Stowarzyszenia Rozwijania Opieki Paliatywnej w krajach Europy Środkowo-Wschodniej (ECEPT). Od tego momentu wszystkie jednostki funkcjonują w budynku Hospicjum Palium na Osiedlu Rusa 25A.

Poznański model zintegrowanej opieki paliatywnej służy jako wzorzec do tworzenia ośrodków domowej i stacjonarnej opieki paliatywnej na terenie całego kraju, jest też wzorcem dla organizującej się opieki paliatywnej w krajach Europy Środkowej i Wschodniej.

W 2003 r. International Observatory of Palliative Care wytypował poznański ośrodek jako jeden z czterech wzorcowych w Europie Wschodniej, a we wrześniu 2007 roku ośrodek poznański wspólnie z Kliniką Onkologii otrzymał jako pierwszy w kraju certyfikat ESMO przyznany przez Europejskie Stowarzyszenie Onkologii Klinicznej. W Hospicjum prowadzone jest szkolenie przed i podyplomowe również dla studentów anglojęzycznych oraz szkolącego się personelu medycznego z Europy środkowo-wschodniej i Azji środkowej oraz w związku z uzyskaniem akredytacji MZ kursy i szkolenia praktyczne dla lekarzy specjalizujących się w medycynie paliatywnej(nowej specjalizacji lekarskiej od 1998 r.) oraz staże dla specjalizujących się lekarzy w medycynie rodzinnej i pulmonologii. Stale wzrasta także liczba oddających wielkie przysługi chorym, ich bliskim oraz całemu hospicjum, wolontariuszy hospicyjnych starannie szkolonych i prowadzonych przez koordynatora wolontariuszy Barbarę Grochal.

Potrzeba zwiększenia liczby łóżek stacjonarnych opieki paliatywnej
W Hospicjum Palium działają nowocześnie wyposażone Poradnia Leczenia Bólu, Poradnia Medycyny Paliatywnej oraz unikalne w skali kraju Poradnie Leczenia Obrzęku Limfatycznego i Ran Przewlekłych oraz Pracownia Fizjoterapii. Hospicjum Domowe obejmujące stałą opieką ponad 200 chorych - ze stale rosnącą liczbą chorych 55 w 1987 roku, 320 w 1990 roku, 680 w 2002, 1100 w 2009 oraz 24 łóżkowy oddział medycyny paliatywnej, przyjmujący rocznie ponad 600 chorych z trudnymi do uśmierzenia w warunkach domowych objawami. Ze względu na stały wzrost liczby chorych na nowotwory i starzenie się społeczeństwa wzrasta liczba chorych wymagających opieki paliatywnej.

24 łóżkowy, jedyny w Poznaniu oddział stacjonarny medycyny paliatywnej nie zabezpiecza rosnących potrzeb w tym zakresie. Tej istotnej pomocy dla niesienia ulgi w cierpieniu chorym, u których niemożliwe jest kontynuowanie opieki w domowym hospicjum wymaga wielu chorych. Poznańskie Hospicjum Palium jako jedyne w Poznaniu dysponuje oddziałem stacjonarnym (8 łóżkowy odział opieki paliatywnej w Wielkopolskim Centrum Chorób Płuc powstały ze środków Banku Światowego w 2002 roku, ze względu na nierentowność w 2007 roku zamknięty, po czym reaktywowany przyjmuje jedynie chorych z rakiem płuc). Liczba łóżek jest w wysokim stopniu niewystarczająca, co powoduje wydłużające się kolejki, liczące do 20 oczekujących na przyjęcie ciężko chorych, niejednokrotnie samotnych, umierających pacjentów. Nie rozwiązuje tego palącego problemu przyjmowanie chorych na 2 łóżka dostawkowe, umiejscowione na korytarzu, niezapewniające chorym niezbędnej intymności. Liczba łóżek stacjonarnych opieki paliatywnej dla mieszkańców Poznania daleko odbiega od należnych zalecanych w rekomendacjach Rady Europy, przewidujących potrzebę bazy łóżkowej wynoszącej 150 łóżek/1 milion mieszkańców (90 łóżek /600.000).

Stąd istnieje pilna społeczna potrzeba rozbudowy Hospicjum Palium o nowy oddział stacjonarny, co podyktowane jest dodatkowo koniecznością prowadzenia zajęć przy łóżku chorego dla stale rosnącej liczby osób szkolonych w zakresie opieki i medycyny paliatywnej.

Edukacja w opiece paliatywnej - potrzeba zwiększenia bazy dydaktycznej.
Ciągle rośnie liczba osób szkolących się w poznańskim ośrodku. Rozszerzenie dydaktyki, wynikające głównie ze stale wzrastającej liczby studentów (2000 w roku akademickim 2005/2006, a w 2007/2008 2200 godzin dydaktycznych) powoduje brak odpowiednich pomieszczeń. Zajęcia dydaktyczne na terenie Hospicjum prowadzone są niejednokrotnie jednocześnie dla 2-3 grup studenckich, odbywają się w jedynej sali seminaryjnej, w gabinecie Kierownika Katedry i w pomieszczeniach piwnicznych, nie zapewniających właściwych warunków. Konieczne jest również dysponowanie odpowiednią bazą - na oddziale stacjonarnym – co jest niezbędne przy stale wzrastającej liczbie praktycznie szkolonych przy łóżku chorego studentów medycyny i pielęgniarstwa. Katedra i Klinika Medycyny Paliatywnej z Hospicjum Palium należą do nielicznych ośrodków edukacyjnych w kraju, które uzyskały akredytację i prowadzą szkolenia ogólnopolskie w dziedzinie medycyny paliatywnej, stanowiącej odrębną specjalność medyczną. W Hospicjum Palium działa także Stowarzyszenie Rozwijania Opieki Paliatywnej w krajach Europy środkowo-wschodniej, prowadzące szkolenia dla personelu medycznego z kilkunastu krajów. Łącznie liczba osób szkolonych w Hospicjum Palium sięga rocznie 2000 osób.

Hospicjum Palium jest jedyną inwestycją w zakresie opieki paliatywnej, na którą MZ przeznaczyło celowane środki w latach 1996-2001, nie przewidywano jednak dynamicznego rozwoju tej dziedziny i wzrastającego zapotrzebowania na szkolenie, stąd powstała baza dydaktyczna nie zabezpiecza obecnie istniejących potrzeb szkoleniowych. W związku z wytycznymi Rady Europy (Re 2003) (24) dotyczącymi organizacji opieki paliatywnej w krajach członkowskich istnieje społeczna potrzeba dalszego rozwijania opieki paliatywnej, a co za tym idzie również szkolenia przed i podyplomowego. Ten ważny dokument nakłada także na Ministerstwo Zdrowia obowiązki przekazywania środków na poszerzenie bazy szkoleniowej.